Η καταπολέμηση των διακρίσεων στο πλαίσιο της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η θεμελιώδης αρχή, που αποτελεί τη βάση των Οδηγιών, είναι ότι όλοι θα πρέπει να χαίρουν του δικαιώματος ίσης και δίκαιης μεταχείρισης.

Πρωταρχική ευθύνη της ΕΕ είναι να υποστηρίζει αυτό το θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα.
Όπως καθιστούν σαφές αμφότερες οι Οδηγίες, αυτό είναι ουσιαστικής σημασίας εάν θέλουμε να αναπτυχθεί η ΕΕ ως «χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης». Είναι επίσης ουσιαστικής σημασίας εάν πρέπει να διατηρηθεί η παράλληλη αρχή της εξασφάλισης ίσων ευκαιριών και αν πρέπει να δοθούν σε όλους ίσες ευκαιρίες για να αξιοποιήσουν τις δυνατότητές τους και να επιτύχουν αυτά για τα οποία είναι ικανοί.

Αυτό, µε τη σειρά του, είναι σημαντικό για την επίτευξη των ευρύτερων στόχων της Ε.Ε. Σύμφωνα µε τις Οδηγίες, οι διακρίσεις μπορούν να «υπονομεύσουν την επίτευξη των στόχων της συνθήκης των ΕΚ, ειδικότερα δε την επίτευξη υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας, την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και της ποιότητας ζωής, την οικονομική και κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη».

Μπορούν επίσης, να θέσουν σε κίνδυνο τους στόχους της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση, που είναι η δημιουργία προϋποθέσεων για «µια αγορά εργασίας που θα ευνοεί την κοινωνική ένταξη» και η υποστήριξη «των ηλικιωμένων εργαζόμενων, ούτως ώστε να αυξηθεί η συμμετοχή τους στην επαγγελματική ζωή».

Οι Οδηγίες καθιστούν σαφές ότι οποιοσδήποτε είναι θύμα διακρίσεων ή θεωρεί ότι έχει υποστεί άδικη μεταχείριση εξαιτίας των προσωπικών του χαρακτηριστικών θα πρέπει να διαθέτει επαρκή μέσα νομικής προστασίας καθώς και ένα ουσιαστικό δικαίωμα αποκατάστασης (δηλαδή θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να διορθώσει τα πράγματα). Επαφίεται στην κυβέρνηση κάθε χώρας να αποφασίσει εάν αυτό θα γίνεται μέσω δικαστικών διαδικασιών -δηλαδή μέσω του συστήματος της ποινικής ή αστικής δικαιοσύνης- ή μέσω διοικητικών ρυθμίσεων, για παράδειγμα δικαστηρίων.
Οι Οδηγίες επιβάλλουν στις κυβερνήσεις την υποχρέωση να διασφαλίζουν ότι τα άτομα που καταγγέλλουν περιπτώσεις άδικης μεταχείρισης, θα έχουν το δικαίωμα υποστήριξης και εκπροσώπησης από τη συνδικαλιστική οργάνωση στην οποία ανήκουν ή από ειδικούς συλλόγους ή οργανισμούς.

Παράλληλα, θα πρέπει να φροντίζουν ώστε οι κυρώσεις που εφαρμόζονται σε περιπτώσεις διακρίσεων να είναι «αποτελεσματικές, ανάλογες με την παράβαση και αποτρεπτικές».
Με άλλα λόγια, οι ποινές για την εφαρμογή διακρίσεων θα πρέπει να έχουν κάποια σχέση με τη βλάβη που έχει προκληθεί και πρέπει να λειτουργούν αποτρεπτικά κατά της εμφάνισης τέτοιου είδους συμπεριφορών.

Προκειμένου να ενισχυθεί η προστασία αυτή περαιτέρω, ζητείται από τις κυβερνήσεις να θεσπίσουν νομοθεσία, βάσει της οποίας, το βάρος της απόδειξης σε αστικές υποθέσεις (δηλαδή σε περιπτώσεις όπου δεν εμπλέκονται ποινικές κατηγορίες) μοιράζεται μεταξύ του ατόμου που ισχυρίζεται ότι έχει δεχθεί άδικη μεταχείριση και του ατόμου εναντίον του οποίου υποβάλλεται η καταγγελία. Αυτό σημαίνει ότι η ευθύνη της απόδειξης ή αναίρεσης της υπόθεσης μοιράζεται μεταξύ των δύο.

Το άτομο που υποβάλλει την καταγγελία πρέπει πρώτα να αποδείξει ότι τα γεγονότα που αφορούν την εφαρμογή διακρίσεων έχουν συμβεί (ότι υπάρχουν αρχικά αποδεικτικά στοιχεία των γεγονότων αυτών) και ότι συνεπώς στοιχειοθετείται η υπόθεση.

Το άτομο που κατηγορείται για διακριτική μεταχείριση θα πρέπει στη συνέχεια να αποδείξει ότι δεν ενήργησε άδικα και ότι υπάρχει νόμιμος λόγος για τις πράξεις του.

Επομένως, ο κατηγορούμενος φέρει το βάρος να πείσει το δικαστήριο ότι δεν έχει ενεργήσει κατά τρόπο που να εισάγει διακρίσεις. Ενώ από το άτομο που καταγγέλλει τη διάκριση δεν ζητείται να παράσχει αμάχητα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία, κάτι το οποίο πιθανώς δεν είναι σε θέση να πράξει.

Επιπλέον, οι κυβερνήσεις είναι υποχρεωμένες να διασφαλίσουν την επαρκή προστασία των ατόμων που καταγγέλλουν διακρίσεις έναντι αντιποίνων ή αντεκδίκησης, γεγονότα τα οποία εάν δεν ελεγχθούν θα μπορούσαν να τους αποτρέψουν από την άσκηση του δικαιώματός τους για ίση μεταχείριση.

Αυτό ισχύει επίσης για τους μάρτυρες υποθέσεων διακρίσεων, οι οποίοι πρέπει να έχουν την ίδια προστασία από αντίποινα ώστε να ενθαρρύνονται να καταθέτουν στοιχεία.
Κατά συνέπεια, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να θεσπίσουν μέτρα τα οποία να αποτρέπουν τους κατηγορούμενους για διακρίσεις από το να αντιδρούν με τον τρόπο αυτό.

Για να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο το επίπεδο προστασίας έναντι των διακρίσεων, η Οδηγία σχετικά με τη φυλετική ισότητα ζητά από τις κυβερνήσεις να ορίσουν έναν ανεξάρτητο φορέα ή φορείς, για να βοηθήσουν τα άτομα που υφίστανται φυλετικές διακρίσεις να δώσουν συνέχεια στις καταγγελίες τους.

Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να παρέχουν σε αυτούς τους φορείς την εξουσία να διενεργούν ανεξάρτητες έρευνες σε θέματα διακρίσεων και να δημοσιεύουν ανεξάρτητες εκθέσεις σχετικά με το θέμα, ώστε να μπορούν να βοηθούν στην ενίσχυση της κατανόησης του προβλήματος και να συμβάλουν στην ανεύρεση λύσεων καθώς και στην παροχή πρακτικής βοήθειας προς τα θύματα

Θετική δράση

Οι Οδηγίες αναγνωρίζουν ρητώς ότι η διά νόμου απαγόρευση των διακρίσεων δεν θα είναι απαραιτήτως από μόνη της αρκετή για να εξασφαλίσει πραγματική ισότητα ευκαιριών για όλους μέσα στην κοινωνία.

Ενδέχεται να είναι αναγκαία η λήψη μέτρων για την αντιστάθμιση μειονεκτημάτων που προκύπτουν λόγω της φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, της ηλικίας ή άλλων χαρακτηριστικών ενός ατόμου, τα οποία είναι πιθανό να οδηγήσουν στην άδικη μεταχείρισή του.

Για παράδειγμα, στις εθνοτικές μειονότητες ενδέχεται να χρειάζεται ειδική κατάρτιση και βοήθεια ώστε να τους προσφέρεται μια πραγματική ευκαιρία ανεύρεσης εργασίας. Η οργάνωση μαθημάτων κατάρτισης ή η θέσπιση διαφορετικών ρυθμίσεων ειδικά για τα άτομα που ανήκουν σε αυτές αποτελούν τρόπους βελτίωσης των ευκαιριών που τους δίδονται

Εύλογες προσαρμογές για άτομα με αναπηρίες

Η Οδηγία για την ισότητα στην απασχόληση περιλαμβάνει ρητή διάταξη για τα άτομα με ειδικές ανάγκες προκειμένου να διασφαλίσει ότι θα απολαμβάνουν ίσα δικαιώματα στην απασχόληση και την κατάρτιση: «Για να εξασφαλιστεί η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης έναντι προσώπων με ειδικές ανάγκες, προβλέπονται εύλογες προσαρμογές. Αυτό σημαίνει ότι ο εργοδότης λαμβάνει τα ενδεδειγμένα μέτρα, ανάλογα με τις ανάγκες που παρουσιάζονται σε μια συγκεκριμένη κατάσταση, ώστε το πρόσωπο με ειδικές ανάγκες να έχει πρόσβαση σε θέση εργασίας, να ασκεί ή να προάγεται στο επάγγελμά του, ή προκειμένου να του παρέχεται εκπαίδευση, αρκεί τα μέτρα αυτά να μη συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση για τον εργοδότη.»

Για να εκπληρώσουν οι εργοδότες τις νομικές τους υποχρεώσεις βάσει της Οδηγίας και να πραγματοποιήσουν προσαρμογές για τα άτομα με ειδικές ανάγκες δεν είναι απαραίτητο να προβούν σε μεγάλες δαπάνες.

Πράγματι, πολλά από τα μέτρα τα οποία μπορούν να εισάγουν για να καταστήσουν ευκολότερη την εργασία των ατόμων με ειδικές ανάγκες συχνά απαιτούν ελάχιστο ή μηδενικό κόστος.

Ορισμένα παραδείγματα είναι η μεταφορά ατόμων που δυσκολεύονται να ανέβουν σκάλες σε γραφεία του ισογείου ή η παροχή ειδικού λογισμικού ηλεκτρονικού υπολογιστή για τα άτομα που παρουσιάζουν προβλήματα όρασης ώστε να έχουν τη δυνατότητα να διαβάζουν καλύτερα την οθόνη του υπολογιστή.

Επίσης είναι δυνατή η αναδιοργάνωση της εργασίας ή της επαγγελματικής κατάρτισης με σκοπό τη μέριμνα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, συχνά με ελάχιστες ή καθόλου αρνητικές συνέπειες.

Για παράδειγμα, μπορούν να καθιερωθούν ρυθμίσεις ευέλικτου χρόνου εργασίας για τα άτομα που έχουν συχνά την ανάγκη να λαμβάνουν άδεια για την παρακολούθηση θεραπείας ή μπορούν να πραγματοποιούνται προφορικές αντί γραπτές εξετάσεις στο τέλος ενός προγράμματος κατάρτισης για εκείνους που αντιμετωπίζουν φυσική δυσκολία στο γράψιμο.

Διάδοση πληροφοριών και ενθάρρυνση του διαλόγου

Οι κυβερνήσεις υποχρεούνται βάσει των Οδηγιών να δημοσιοποιούν τη νομοθεσία που θεσπίζεται κατά των διακρίσεων «με κάθε πρόσφορο μέσο» και να φροντίζουν ώστε όλοι να γνωρίζουν το περιεχόμενό της και την προστασία που παρέχει, καθώς και τις ποινές σε περίπτωση παραβάσεων.

Παράλληλα, απαιτείται να λαμβάνουν μέτρα για την ενθάρρυνση του διαλόγου μεταξύ «των δύο κοινωνικών εταίρων», δηλαδή των οργανώσεων εργοδοτών και εργαζομένων, καθώς και με μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ), με σκοπό τη διάδοση της αρχής και της πρακτικής της ίσης μεταχείρισης.

Συνεπώς, οι κυβερνήσεις πρέπει να ενθαρρύνουν την υιοθέτηση πρακτικών στον εργασιακό χώρο, κωδίκων δεοντολογίας και συλλογικών συμβάσεων που δίνουν έμφαση στη σπουδαιότητα της εξάλειψης των διακρίσεων και βασίζονται σταθερά στην αρχή της ίσης και δίκαιης μεταχείρισης όλων των ανθρώπων.